جنوب جزيرة العرب به كشتى نشست و به سال 1347 / 747 ه . به آنجا رسيد . بار ديگر او را در بيابانهاى ايران و عراق و شام و مصر رهنورد مىبينيم . آنگاه براى بار چهارم حج كرد و پس از آن به فلسطين رفت و شاهد وباى هولناك سال 1348 / 749 ه . بود . كمى پس از آن در آوريل سال 1349 / 750 ه . شوق بازگشت به وطن در او قوّت گرفت . شايد اخبار مكرّر از رونق مراكش به دوران سلطان ابو عنان ، از خاندان بنى مرين ، اين شوق را قويتر كرد و راه بازگشت گرفت و از مصر و تونس گذشت و آنجا به فكر ديدن جزيرهء ساردنى ( سردانيه ) افتاد . در اثناى اين سفر دوبار مورد حملهء دزدان دريا شد . 88 با اين همه ، توفيق يار او بود و در راه فاس از تنس ، تلمسان ، و تازا گذشت و در اين شهر آخر از مرگ مادر خبر يافت ، و در نوامبر سال 1349 / 750 ه . به دربار سلطان ابو عنان رسيد و در آنجا سفر به پايان رسيد و حرمت شايسته يافت . ولى جهانگردى او به اينجا ختم نشد . هنوز دو سرزمين اسلامى را نديده بود : يكى دولت غرناطه بود كه ديدن آن وقت زيادى نگرفت و در راه آن ، در طنجه ، قبر مادر را بديد . 89 آنگاه از تنگهء جبل طارق گذشت و به رنده و سپس به مالقه رسيد و مدتى نسبتا دراز در غرناطه بماند و محتملا در آنجا با محمّد بن جزى ، مردى كه مقدّر بود اخبار سفر ابن بطوطه را تدوين كند ، آشنا شد . آنگاه ابن بطوطه بار ديگر از تنگهء جبل طارق گذشت و سوى مغرب بازگشت ، ولى باز در غرّهء محرم سال 753 ه . / 18 فوريه 1352 به فرمان سلطان ابو عنان به آهنگ سفرى بسيار درازتر برون شد كه هدف آن قلب افريقا بود و تا دوران سفرهاى اروپاى قرن نوزدهم گزارش آن همانند نداشت . در اين سفر ابن بطوطه از سجلماسه گذشت و به تمبوكتو ، پايتخت مملكت نيرومند مالى ، رسيد 90 كه از مسلمان شدن آن چندان مدّتى نمىگذشت . در راه بازگشت پس از ديدن معادن مس تكدا ، در دوازدهم سپتامبر 1353 / 754 ه . به همراه كاروانى از برده فروشان سفرى سخت را آغاز كرد كه چند ماه طول كشيد و در اثناى آن ، پس از عبور از واحهء اگدس ، از فلات هگار گذشت ، آنگاه به هنگام زمستان با وضعى توانفرسا از جبال اطلس گذشت و آخر سال 1353 / 754 ه . به فاس رسيد ، بيست و چند سال باقيماندهء زندگى خود را در اين شهر گذرانيد ، و به سفر ديگر نرفت تا به سال 1377 / 779 ه . « 4 » كه اجلش در رسيد . دوران مرينيان ، بخصوص ايام حكومت ابو الحسن ( 1331 - 1348 / 731 - 749 ه . ) و ابو عنان ( 1348 - 1358 / 749 - 759 ه . ) ، دوران رواج فرهنگ در همهء مغرب اسلامى بود . بنى مرين خودشان را وارث تمدّن اندلس مىدانستند . البتّه دولت عربى اندلس هنوز به جا بود ،

--> ( 4 ) اين تاريخ درست نيست . و چنان كه پروفسور هاميلتون گيب ثابت كرده تاريخ صحيح وفات ابن بطوطه سال 770 ه . - 1368 - 1369 است . ( نگاه كنيد به 2 - Selections P ص 2 ) . - مترجم عربى .